Sukcesja w firmie rodzinnej: jak przygotować majątek na nowe pokolenie

Jak wynika z rozmowy opublikowanej na Bankier.pl, zmiany w bankowości prywatnej mają co najmniej dwa wymiary. Pierwszy to sukcesja: w Europie Środkowo-Wschodniej coraz większa część majątku stworzonego przez przedsiębiorców po transformacji przechodzi w ręce kolejnego pokolenia. Przy stole spotykają się dwie generacje, a ich oczekiwania wobec doradców bywają różne – założyciele cenią osobistą relację i doświadczenie, młodsi oczekują też technologii, danych i informacji o portfelu w czasie rzeczywistym. Najczęściej wybierany jest model hybrydowy: dobra infrastruktura cyfrowa plus dostęp do eksperta przy bardziej złożonych decyzjach.

Drugi wymiar to nowe źródła pochodzenia kapitału. Obok tradycyjnych sektorów – przemysłu, handlu, budownictwa, nieruchomości – pojawiają się przedsiębiorcy z obszaru technologii, e-commerce, fintechów, transformacji energetycznej, automatyki i gospodarki cyfrowej. Rośnie także grupa osób, które zrealizowały kapitał w wyniku sprzedaży przedsiębiorstwa. Klienci coraz częściej patrzą globalnie, wielowalutowo i wykraczają poza tradycyjne akcje i obligacje, interesując się private equity, private credit i innymi aktywami rynku prywatnego. Rola doradców przesuwa się z zarządzania portfelem inwestycyjnym ku wsparciu w zarządzaniu całym majątkiem rodziny – inwestycjami, finansowaniem, sukcesją, płynnością i strukturą międzynarodową.

Z punktu widzenia przedsiębiorcy sukcesja to nie tylko decyzja o tym, kto przejmie firmę. To proces finansowy, który obejmuje wartość aktywów, strukturę prawną, płynność i ryzyka podatkowe. W rozmowie zwrócono uwagę, że dla osób zarządzających dużym, często wielopokoleniowym majątkiem większym problemem niż zmienność rynków bywa koncentracja aktywów w jednym kraju, jednej walucie, jednej klasie aktywów czy w jednym biznesie. Ostatnie lata – pandemia, inflacja, wojna w Ukrainie, napięcia między gospodarkami – pokazały, że ryzyko geopolityczne i walutowe jest realne.

Współczesna definicja bezpieczeństwa finansowego obejmuje odporność majątku na różne scenariusze: dywersyfikację walutową i geograficzną, dostęp do płynnego kapitału bez konieczności sprzedaży przedsiębiorstwa czy nieruchomości, a także odpowiednią strukturę prawną sukcesji. Jak wskazano w wywiadzie, praktyczną zasadą alokacji może być podział: do 70 proc. majątku w bezpiecznym fundamencie (obligacje o wysokim ratingu, aktywa o niskiej zmienności), a pozostałe ok. 30 proc. w tzw. silniku wzrostu, obejmującym inwestycje dynamiczne, w tym rynki prywatne. Kryteria ESG również przestają być jedynie etykietą – coraz częściej chodzi o czynniki ekonomiczne: koszty energii, bezpieczeństwo łańcuchów dostaw, regulacje, efektywność zasobów czy ryzyka klimatyczne, które realnie wpływają na wartość przedsiębiorstwa.

Każda firma rodzinna stojąca przed przekazaniem majątku następcom powinna przejść przez proces przygotowawczy oparty na czterech filarach. Poniższa lista wskazuje, co konkretnie sprawdzić i wdrożyć – niezależnie od tego, czy sukcesja ma nastąpić w drodze darowizny, sprzedaży udziałów, czy w ramach planów przekształceń i podziałów.

(a) Ludzie i role. Ustalenie, kto w firmie odpowiada za poszczególne obszary po przekazaniu władzy: założyciel, następcy, kluczowi menedżerowie, księgowość. Warto jasno przypisać kompetencje w zakresie sprawozdawczości finansowej, kontaktów z bankiem i inwestorami oraz nadzoru nad zgodnością z umowami. Kluczowi pracownicy, osoby na zastępstwie i nowo zatrudnieni powinni znać zasady obiegu dokumentów i raportowania, zanim dojdzie do zmiany pokoleniowej.

(b) Sytuacje nietypowe. Procedury powinny obejmować przypadki brzegowe: przekazanie udziałów w trakcie roku obrotowego, wycenę udziałów na potrzeby darowizny lub sprzedaży, podział majątku między spadkobierców, kredyty i poręczenia zaciągnięte przez założyciela, umowy z kluczowymi pracownikami, polisy ubezpieczeniowe, testamenty, intercyzy oraz sytuacje, w których jedno z dzieci prowadzi firmę, a pozostałe oczekują spłaty. Każda z tych okoliczności ma konsekwencje podatkowe i finansowe, które warto rozpoznać wcześniej.

(c) System i narzędzia. Warto zweryfikować, czy obecne narzędzia – system sprzedażowy, księga główna, budżetowanie, raporty zarządcze – umożliwiają bieżącą kontrolę nad płynnością i zadłużeniem. Konfiguracja systemów musi pozwalać na generowanie danych, których oczekują banki, inwestorzy lub biegli rewidenci. Jeśli firma planuje pozyskać finansowanie lub inwestora, kluczowe jest, aby raporty zarządcze i sprawozdania finansowe były przygotowywane systematycznie, nie tylko na okazję transakcji.

(d) Przegląd wewnętrzny. Przed przekazaniem firmy warto przeprowadzić wewnętrzny audyt obszarów ryzykownych: dokumentacji majątkowej, umów handlowych, zobowiązań podatkowych, zgodności z przepisami, a także oceny, czy sprawozdanie finansowe odzwierciedla rzeczywistą sytuację. Taki przegląd – wykonany zanim zrobią to organy zewnętrzne lub potencjalny inwestor – pozwala uniknąć negatywnych niespodzianek w trakcie sukcesji.

W procesie sukcesji kluczowe znaczenie ma niezależna weryfikacja danych finansowych i prawnych. Due diligence pozwala ocenić, czy majątek firmy jest poprawnie udokumentowany, czy nie ma ukrytych zobowiązań, a także czy struktura właścicielska jest przejrzysta. W przypadku przekazania firmy następcom lub sprzedaży udziałów inwestorowi, badanie sprawozdania finansowego daje obiektywną podstawę do wyceny i negocjacji. Audyt wewnętrzny może natomiast wskazać słabe punkty organizacyjne, które należy usunąć przed zmianą pokoleniową.

Opisane w rozmowie trendy – sukcesja, nowe źródła kapitału, dywersyfikacja, rola ESG – dotyczą nie tylko największych majątków. Każda firma rodzinna, która planuje przekazanie biznesu w ciągu najbliższych lat, powinna potraktować sukcesję jak proces inwestycyjny: określić wartość, zidentyfikować ryzyka, przygotować strukturę prawną i zapewnić płynność. Ta sama logika obowiązuje przy rozmowach z bankiem, funduszem czy inwestorem prywatnym – rzetelne dane finansowe, przemyślana struktura właścicielska i audytowane sprawozdania budują zaufanie i zwiększają szanse na korzystne warunki finansowania.