Podatek liczony od przychodu, nie od zysku — gdzie firmy tracą kontrolę nad obciążeniem

Podczas konferencji wynikowej spółki, która odbyła się 17 września 2026 r., prezes Unimotu Adam Sikorski odniósł się do projektu podatku od nadzwyczajnych zysków koncernów paliwowych. Jak mówił, branża nie sprzeciwia się samej idei opodatkowania nadzwyczajnych zysków. Zastrzeżenia dotyczą konstrukcji regulacji, a nie samego pomysłu na daninę.

Sedno zarzutu: zdaniem Sikorskiego formalnie nie jest to podatek od zysków nadzwyczajnych, ale od przychodów nadzwyczajnych. Wskazał, że ustawodawca sam przyznaje, iż przy tak skonstruowanym wzorze spółka może zapłacić nie 60, a 100 proc. swojego dochodu, plus jeszcze CIT. Zilustrował to przykładem: spółka zarabia 100 mln zł, a płaci 119 mln zł podatku.

Prezes Unimotu dodał, że w czasie kryzysu z cenami paliw zyski nie tworzą się na stacjach. Przypomniał, że w przeszłości marża stacji była ograniczana do około 30 groszy, podczas gdy obecna marża referencyjna na rynku wynosi około 1,70 zł.

Podatek od nadzwyczajnych zysków to narzędzie stosowane w sytuacjach kryzysowych, gdy państwo chce przejąć część ponadprzeciętnych korzyści wypracowanych w nietypowych warunkach rynkowych. Cały ciężar projektowania takiej daniny leży jednak nie w wysokości stawki, a w tym, co dokładnie jest podstawą naliczenia i jak zdefiniowano „nadzwyczajność”.

Gdy podstawa opodatkowania opiera się na przychodach, koszty prowadzenia działalności nie zmniejszają obciążenia. W biznesie o niskiej marży to zasadnicza różnica: efektywna stawka licząca się do dochodu może przekroczyć 100 proc. i sprawić, że podatek zjada więcej niż wypracowany zysk. Do tego dochodzi standardowe rozliczenie CIT.

Dla inwestorów i kredytodawców liczy się przede wszystkim przewidywalność przepływów pieniężnych i zdolność do obsługi zobowiązań oraz wypłaty dywidendy. Projekt na etapie legislacyjnym oznacza, że parametr może się jeszcze zmienić — ale zarządzanie ryzykiem nie może czekać na ostateczny kształt przepisów.

Ludzie i role. Nie wystarczy, że o regulacji wie właściciel. Konstrukcję podstawy opodatkowania musi umieć przeliczyć dział księgowości i controllingu — w wersji wynikającej z projektu, a nie dopiero po uchwaleniu ustawy. Zarząd i rada nadzorcza powinny rozumieć wpływ daniny na płynność, politykę dywidendową i realizację planu inwestycyjnego. Osoba odpowiedzialna za kontrakty musi wiedzieć, gdzie w umowach zapisano zasady podziału obciążeń publicznoprawnych i klauzule zmiany prawa. Osobno należy przygotować spójną narrację do komunikacji z inwestorami — rozbieżność między raportem bieżącym a modelem szybko podważa wiarygodność.

Sytuacje nietypowe. Kontrola wewnętrzna powinna objąć przypadki, w których konstrukcja liczona od przychodów boli najbardziej: okresy niskiej marży, sezonowe wahania sprzedaży, gwałtowne zmiany cen surowca, stratę na jednym segmencie przy zysku na innym oraz transakcje wewnątrzgrupowe, korekty i refaktury. Warto z góry ustalić, co firma robi w roku, w którym podstawa liczona od przychodów mocno odbiega od faktycznego dochodu.

System i narzędzia. Samo „znanie zasady” nie wystarczy, jeśli system nie pozwala jej policzyć. Potrzebny jest model finansowy z osobną linią dla nowej daniny i kilkoma scenariuszami parametrów, a także ewidencja przychodów i kosztów w podziale odpowiadającym definicjom ustawowym — nie tylko wewnętrznym potrzebom zarządczym. Osobno należy prowadzić monitoring procesu legislacyjnego i aktualizować założenia wraz z kolejnymi wersjami projektu. Do tego test płynności i sprawdzenie, czy obciążenie nie naruszy kowenantów kredytowych.

Przegląd wewnętrzny. Zanim kalkulacją zajmie się bank, inwestor lub organ, warto zrobić wewnętrzny przegląd założeń modelu i kontrolę spójności danych wejściowych. Trzeba odpowiedzieć na pytanie, czy liczby użyte w symulacjach zgadzają się ze sprawozdaniem finansowym, jaki przyjęto próg istotności i kto zatwierdza scenariusze bazowe. Osobno warto zweryfikować, czy dane segmentowe faktycznie pokazują, gdzie powstaje marża, a gdzie tylko przychód.

Każda kalkulacja wpływu nowej daniny opiera się na danych z ksiąg. Jeśli raportowanie segmentowe jest nieprecyzyjne, model pokaże fałszywy obraz obciążenia. Badanie sprawozdania finansowego oraz przegląd procesów rachunkowych pozwalają potwierdzić, że liczby wejściowe są kompletne i spójne.

W transakcjach kapitałowych ekspozycja na nowe daniny staje się osobnym obszarem due diligence — nabywca sprawdza nie tylko historyczne obciążenia, ale też wrażliwość modelu biznesowego na regulację liczoną od przychodów. Podobnie bank finansujący inwestycję będzie chciał zobaczyć scenariusze, a nie jedną prognozę.

Nie chodzi wyłącznie o jeden projekt podatkowy z branży paliwowej. Ta sama mechanika powtarza się przy każdej daninie, opłacie czy zmianie regulacji, która przesuwa podstawę naliczenia. Najpierw warto policzyć rzeczywisty wpływ na wynik i płynność, potem sprawdzić dane wejściowe, a dopiero na końcu komunikować wnioski na zewnątrz.

Firma, która ma gotowy model, spójne dane i przegląd wewnętrzny, wchodzi w rozmowę z inwestorem, bankiem czy kontrahentem z argumentami. Firma, która reaguje dopiero po otrzymaniu decyzji lub wezwania, negocjuje z pozycji braku informacji.