Wróć do bloga

Audyt

Fikcyjni kontrahenci, delegacje widmo i prywatne zakupy z firmowego konta. Jak firma może ograniczyć ryzyko defraudacji

6 min

Sprawa z podbiałostockiej firmy budowlanej pokazuje mechanizm, który w wielu organizacjach może pozostać niewidoczny przez miesiące: kilka różnych kanałów wyprowadzania pieniędzy obsługiwanych przez tę samą osobę. Kluczowe pytanie brzmi nie „kto zawinił”, ale „jaki układ kontroli wewnętrznej na to pozwolił”.

Fikcyjni kontrahenci, delegacje widmo i prywatne zakupy z firmowego konta. Jak firma może ograniczyć ryzyko defraudacji
Zdjęcie: cmfg804 (Pixabay Content License)

Co się wydarzyło — mechanizm krok po kroku

W firmie budowlanej z okolic Białegostoku niejasności w finansach zauważyła inna księgowa. Wątpliwości potwierdził audyt, sprawa trafiła do prokuratury, która postawiła zarzuty 34-letniej wówczas księgowej tej spółki. Zarzuty obejmują okres od maja 2021 r. do kwietnia 2023 r.

Według aktu oskarżenia pieniądze wypływały kilkoma osobnymi kanałami. Pierwszy to przelewy na własne konto na łącznie 454,7 tys. zł, księgowane jako zapłata dla nieistniejących odbiorców. Drugi to 16,3 tys. zł wypłacone sobie za delegacje, których oskarżona nie odbyła. Trzeci, największy — ponad milion złotych — to zakupy niezwiązane z działalnością firmy, uznane za prywatne wydatki (m.in. markowa odzież i obuwie, biżuteria, sprzęt AGD i RTV), opłacane z rachunku firmowego z wpisaniem danych rzekomych kontrahentów.

Osobny wątek zarzutów dotyczy niewłaściwego prowadzenia dokumentacji finansowej i błędnego rozliczenia zobowiązań podatkowych, co zakończyło się naliczeniem 154 tys. zł karnych odsetek. Przed sądem okręgowym przesłuchano w czwartek bliskich oskarżonej; w grudniu sąd ma przesłuchać ostatniego świadka. Sąd nie zgodził się na zabezpieczenie majątkowe na wynagrodzeniu oskarżonej. Oskarżona zadeklarowała, że zamierza spłacić zobowiązania, mówiła m.in. o sprzedaży mieszkań. Do dobrowolnego poddania się karze nie doszło, bo właściciel firmy nie zgodził się co do kwoty naprawienia szkody.

Dlaczego taki mechanizm jest w ogóle możliwy

Każdy z opisanych kanałów wymaga innej słabości. Fałszywi odbiorcy przechodzą tam, gdzie nikt nie sprawdza, czy kontrahent istnieje i czy dana płatność ma pokrycie w zamówieniu. Fikcyjne delegacje przechodzą tam, gdzie rozliczenie wydatku zależy wyłącznie od osoby, która ten wydatek opisuje. Prywatne zakupy z firmowego konta przechodzą tam, gdzie dostęp do rachunku i księgowania łączy się w jednej roli, a nikt nie porównuje charakteru zakupów z profilem działalności. Błędne rozliczenia podatkowe domykają obraz: skoro nikt nie sprawdza deklaracji przed wysłaniem, błąd — celowy lub nie — ujawnia się dopiero po naliczeniu odsetek.

Wspólny mianownik jest jeden: koncentracja uprawnień. Osoba, która ma dostęp do rachunku, dodaje kontrahentów do systemu, księguje dokumenty i przygotowuje rozliczenia podatkowe, jest w praktyce jedynym punktem kontroli samej siebie. Dla banku, inwestora, ubezpieczyciela czy organu kluczowe pytanie nie brzmi „czy ktoś tu kradnie”, ale „jak wygląda rozdział funkcji i ścieżka akceptacji wydatku”. To jedna z pierwszych rzeczy sprawdzanych w due diligence i w badaniu sprawozdania finansowego — nie po to, by kogoś oskarżać, ale by ocenić ryzyko istotnego zniekształcenia danych.

Druga lekcja dotyczy wykrywania. W opisanym przypadku sygnał wyszedł od drugiej księgowej, a następnie został potwierdzony audytem. To pokazuje, że najskuteczniejszym „systemem wczesnego ostrzegania” bywa nie procedura, a druga osoba, która patrzy na te same liczby z zewnątrz i ma prawo zadać pytanie.

Co firma powinna przygotować i sprawdzić — praktyczna lista

(a) LUDZIE I ROLE. Rozdzielić co najmniej trzy funkcje: inicjowanie płatności, zatwierdzanie płatności i księgowanie. W małej firmie pełne rozdzielenie bywa nierealne — wtedy wprowadza się drugą akceptację dla przelewów powyżej ustalonego progu i dla wszystkich płatności na rachunki osób fizycznych. Właściciel lub członek zarządu powinien samodzielnie przeglądać listę nowych kontrahentów, nie tylko podpisywać wyciągi. Dostępy do bankowości i systemu księgowego trzeba ewidencjonować: kto, kiedy i jaki zakres otrzymał oraz kiedy go odebrano — również przy urlopie, zastępstwie i odejściu z pracy. Osoby rozliczające delegacje i używające kart firmowych muszą wiedzieć, że wydatek bez dokumentu i zatwierdzenia nie zostanie rozliczony.

(b) SYTUACJE NIETYPOWE. Procedura powinna wprost obejmować przypadki, w których najłatwiej o pomyłkę: wydatki samego właściciela (nie może być jedynym zatwierdzającym własne zakupy), okresy wzmożonego ruchu, sezonu i zastępstw, pierwsze płatności do nowego kontrahenta bez historii współpracy, korekty i zwroty, a także momenty, w których zmienia się system lub następuje awaria i płatności „przechodzą” poza standardowym trybem. Osobno warto zdefiniować, kto sprawdza deklaracje i rozliczenia podatkowe przed wysłaniem oraz kto weryfikuje, czy odsetki karne nie narastają — w opisanym przypadku ten właśnie element zakończył się kwotą 154 tys. zł.

(c) SYSTEM I NARZĘDZIA. Sama zasada nie wystarczy, jeśli konfiguracja jej nie wspiera. W bankowości: dwuosobowa autoryzacja przelewów, limity, powiadomienia o każdej transakcji, osobny rachunek do rozliczeń podatkowych. W systemie księgowym: wymóg powiązania kontrahenta z numerem NIP i zamówieniem, blokada ręcznego dopisywania danych odbiorcy przy przelewie, obowiązkowy załącznik do każdego wydatku. Karty firmowe z limitami i przypisanymi kategoriami wydatków, rejestr delegacji z elektronicznym zatwierdzeniem. Warto też cyklicznie analizować dane: płatności do kontrahentów bez historii, płatności na rachunki osób fizycznych, zakupy odbiegające od profilu działalności, faktury bez zamówienia.

(d) PRZEGLĄD WEWNĘTRZNY. Firma powinna robić własną kontrolę, zanim zrobi ją organ zewnętrzny lub inwestor: wyrywkowy przegląd próby płatności z ostatniego kwartału, uzgadnianie sald z kontrahentami, analiza nietypowych transakcji i przegląd zgodności deklaracji podatkowych z ewidencją. Ważne jest też przygotowanie na scenariusz nieprzyjemny: wskazanie osoby odpowiedzialnej za zabezpieczenie dokumentów i danych, zanim cokolwiek zostanie usunięte lub nadpisane, oraz ustalenie, kto kontaktuje się z doradcami i pełnomocnikami, gdy pojawi się podejrzenie nadużycia.

Rola audytu i weryfikacji finansowej w wykrywaniu nadużyć

Audyt wewnętrzny i audyt śledczy to dwa różne narzędzia. Pierwszy sprawdza, czy procesy działają zgodnie z przyjętymi zasadami — czy każda płatność ma akceptację, czy dane kontrahentów są kompletne, czy rozliczenia podatkowe zgadzają się z ewidencją. Drugi koncentruje się na odtworzeniu przepływu środków i zabezpieczeniu dowodów, gdy nieprawidłowości już podejrzewamy. Badanie sprawozdania finansowego wnosi trzecią perspektywę: ocenia, czy dane w sprawozdaniu nie są istotnie zniekształcone, co bywa pierwszym miejscem, w którym wychodzą rozbieżności niewidoczne w codziennej pracy.

Warto rozdzielić kompetencje. Ocena strony podatkowej rozliczeń i ryzyk związanych ze stawkami to zadanie dla doradcy podatkowego. Przegląd procesów sprzedażowych, zakupowych i kontroli wewnętrznej to obszar doradztwa rachunkowo-finansowego. Rekonstrukcja przepływów i zabezpieczenie materiału dowodowego wymagają odrębnego podejścia właściwego dla audytu śledczego. Łączenie tych ról w jednym zdaniu przy jednym problemie zwykle nic nie wnosi.

Wnioski: ta sama logika dotyczy każdej firmy

Opisany mechanizm nie jest właściwy jednej branży ani jednemu rozmiarowi firmy. Zawsze sprowadza się do tego samego: jedna osoba ma zbyt szeroki zestaw uprawnień, a nikt nie porównuje jej pracy z drugim źródłem. To ryzyko wychodzi na jaw nie tylko w procesie karnym — także przy rozmowie z bankiem, funduszem, inwestorem prywatnym, kontrahentem w due diligence albo podczas kontroli organu.

Praktyczny wniosek jest prosty: zanim ktoś zapyta o rozdział funkcji, warto odpowiedzieć sobie na pytanie, kto w firmie mógłby dziś zatwierdzić własny przelew i nikt by tego nie zauważył. Jeżeli odpowiedź brzmi „każdy z dostępem do rachunku”, lista z poprzedniej sekcji jest dobrym punktem startu.

Źródło i kontekst

Tekst powstał na podstawie analizy zagadnienia oraz informacji omówionych m.in. w artykule opublikowanym przez Bankier.pl:

Księgowa miała okraść firmę na 1,5 mln zł. Teraz deklaruje sprzedaż mieszkań

Materiał stanowi autorskie omówienie zagadnienia i ma charakter wyłącznie informacyjny. Nie stanowi porady prawnej, podatkowej ani ubezpieczeniowej.

Artykuł został opracowany przy wsparciu narzędzi sztucznej inteligencji na podstawie wskazanego źródła i zatwierdzony przed publikacją.